Sadržaj
Društvene mreže su odavno postale najveći izvor manipulacija informacijama, a samim tim i alat za kontrolisanje javnog mnjenja, naročito u kontekstu političkih i izbornih procesa. Platforme kao što su Fejsbuk, X i TikTok pružaju brz i neometan kanal za plasiranje propagande, obmanjujućih narativa i koordinisanih dezinformacionih kampanja, navode iz Digitalnog forenzičkog centra (DFC).
Strani akteri, uključujući države i organizacije, koriste mreže kako bi uticali na javno mnjenje i izazvali polarizaciju društva.
Algoritmi koji favorizuju senzacionalistički sadržaj i korisnicima serviraju objave u skladu sa njihovim već formiranim stavovima dodatno pojačavaju uticaj destruktivnih informacija. Takve pojave imaju značajan potencijal da destabilizuju političke procese, naruše povjerenje u institucije i ugroze nacionalnu bezbjednost.
TikTok
TikTok je društvena mreža kineske kompanije Bajtdens (ByteDance), fokusirana na kratke video klipove koji traju od 15 sekundi do 3 minuta. Takonciznost olakšava korisnicima konzumiranje velike količine sadržaja u kratkom vremenskom periodu. Stalni tok kratkih informacija može dovesti do kompulsivnog ponašanja u pretraživanju. Sveukupno, zavisnički karakter TikToka proističe iz kombinacije personalizovanog sadržaja, kratkih videa, interaktivnih funkcija, jednostavnog dizajna i pristupačnosti. Ti faktori čine platformu moćnom u privlačenju i zadržavanju pažnje korisnika.Uočile su to i druge kompanije poput Jutjuba (YouTube) ili Mete (koja je vlasnik Fesjbuka i Instagrama), koje su po uzoru na TikTok uvele kratke video forme. To je u suprotnosti sa kineskom verzijom aplikacije, Doujin (Douyin). Za razliku od aplikacije u drugim zemljama, Doujin zabranjuje korisničke objave, personalizuje feed sadržajem iz oblasti nauke, književnosti i umjetnosti, dok za djecu ograničava vrijeme korišćenja aplikacije na 40 minuta dnevno.
Podaci pokazuju da TikTok broji preko milijardu korisnika. Pokazatelji alata za samooglašavanje na platformi otkrivaju da oglašivači mogu doseći preko 1.092 milijardi korisnika starijih od 18 godina. Budući da kompanija objavljuje podatke o publici za oglašavanje samo za korisnike starije od 18 godina, stvarni domet TikTokove publike vjerovatno je veći odprikazanih brojki. TikTok omogućava targetiranje plaćenim kampanjama korisnika starijih od 13 godina.
Izvještaji objavljeni u oglašivačkim resursima kompanije ByteDance pokazuju da je TikTok početkom 2024. godine u Crnoj Gori imao 286.000 korisnika starijih od 18 godina. TikTok je po korištenju najbrže rastuća društvena mreža u našoj zemlji. Poređenja radi, korisnika X (nekadašnji Tviter) u Crnoj Gori je svega je 77 500.
Politika privatnosti
Bezbjednosni problemi koji su vezani za TikTok odnose se na prikupljanje, korišćenje i objelodanjivanje ličnih informacija korisnika te platforme
Metode prikupljanja podataka aplikacije omogućavaju pristup velikom broju sadržaja na uređajima. Kompanija prikuplja osjetljive podatke o korisnicima čak i kada oni ne sačuvaju ili ne podijele sadržaj. To izaziva zabrinutost na dva fronta: privatnost i sajber bezbjednost.
Nejasne politike zadržavanja podataka
Dužina čuvanja: Politika ne pruža uvijek jasne vremenske okvire koliko se podaci čuvaju, stvarajući neizvjesnost o tome da li se korisničke informacije mogu zadržati neograničeno.
Zahtjevi za brisanje: Iako korisnici mogu tražiti brisanje, nije uvijek jasno koliko brzo i u potpunosti se podaci uklanjaju ili da li se neki podaci moraju zadržati radi pravnih ili operativnih potreba.
Osim obima podataka koje TikTok prikuplja, dodatni problem predstavlja i vlasništvo kineske kompanije nad tom platformom. Nema direktnih dokaza da TikTok dijeli ove podatke sa kineskom vladom. Međutim, postojanje Zakona o nacionalnoj bezbjednosti NR Kine iz 2017. godine obavezuje TikTok da preda podatke ukoliko to bude zahtijevano. Iako TikTok tvrdi da se svi korisnički podaci skladište u Sjedinjenim Državama i Singapuru, serveri matične kompanije TikToka nalaze se u Kini, a sama aplikacija sadrži reference na infrastrukturu sa sjedištem u Kini.
NATO i EU su zabranili osoblju preuzimanje aplikacije TikTok na službene uređaje iz bezbjednosnih razloga. Identično je postupila i Kanada, dok se u Americitrenutno vodi pravna borba koja može rezultirati potpunom zabranom TikToka u toj zemlji.
Operacije uticaja na Tik Toku
Operacije uticaja na TikToku su efikasne jer platforma okuplja ogroman broj mladih korisnika koji su otvoreniji prema viralnim trendovima i vizuelnom sadržaju. Uz algoritamski sistem preporuka, političke i ideološke poruke mogu se brzo proširiti obezbjeđujući široku publiku u kratkom vremenskom periodu. TikTok podstiče angažman kroz interakciju i kreiranje sopstvenih verzija viralnih snimaka, što lako stvara lančanu reakciju propagiranja određenog narativa. Sve to olakšava manipulaciju, a nedostatak adekvatne kontrole autentičnosti sadržaja dodatno pogoduje kampanjama dezinformisanja. TikTok je postao značajan izvor za medije i vijesti u Sjedinjenim Državama. Prema podacima Pew Research Center-a, 10% Amerikanaca je izjavilo da redovno prati vijesti na TikTok-u, što je više nego trostruko u odnosu na 3% iz 2020. godine. Dodatno, 26% odraslih Amerikanaca mlađih od 30 godina navelo je da se informišu putem te aplikacije.
Na TikToku postoje nalozi kojima upravljaju propagandni ogranci Komunističke partije Kine (KPK), a koji su sakupili milione pratilaca i desetine miliona pregleda, uglavnom objavljujući sadržaj koji podstiče podjele u vezi sa američkom politikom. To je uključivalo i kritike kandidata iz obje velike političke partije uoči izbora 2022. godine.
Takođe, potvrđeno je da platforma cenzuriše sadržaj koji nije u skladu sa interesima i politikom Komunističke partije Kine. Kompanija daje instrukcije svojim moderatorima da uklone svaki nepoželjni sadržaj povezan sa temama osjetljivim za Komunističku partiju Kine, uključujući Trg Tjenanmen, nezavisnost Tibeta ili proteste u Honk Kongu.
Najozbiljniji primjer zloupotrebe TikToka viđen je u Rumuniji tokom predsjedničkih izbora udecembru 2024. godine. Kandidat krajnje desnice i proruske orijentacije, Kalin Đorđesku, ostvario je neočekivani uspjeh u prvom krugu izbora, što je djelimično pripisano njegovoj intenzivnoj kampanji na TikToku. Rumunski Ustavni sud je poništio rezultate prvog kruga predsjedničkih izbora zbog sumnji u manipulaciju i miješanje iz inostranstva, posebno iz Rusije.
TikTok kampanja od koje je Đorđesku imao koristi slična je operacijama uticaja koje je vodio Kremlj u Moldaviji i Ukrajini. Za promociju Đorđeskua na TikToku korišćene su različite metode, uključujući koordinisane naloge, algoritme za praćenje njegove prisutnosti na platformi i plaćenu promociju.
Plaćeni influenseri, zajedno sa članovima ekstremističkih, desničarskih grupa i ljudima povezanim sa organizovanim kriminalom, promovisali su Đorđeskuovu kandidaturu na internetu.
Rumunsko Vijeće za nacionalnu odbranu (CSAT) skinulo je 4. decembra 2024. godine oznaku tajnosti sa dokumenata koji otkrivaju da je Rumunija tokom predsjedničkih izbora bila meta agresivne hibridne ruske akcije. Dokument je pokazao da su tokom prvog kruga predsjedničkih izbora sprovođene različite koordinisane akcije kojima je najvjerovatnije upravljao državni akter koji nije imenovan.
Deklasifikovani obavještajni dokumenti otkrili su oko 25.000 TikTok naloga koji su se naglo aktivirali nekoliko sedmica uoči predsjedničkih izbora i bili direktno povezani sa kampanjom Kalina Đorđeskua. Oko 800 naloga je postojalo od 2016. godine, ali su bili malo aktivni do novembra 2024. godine. Svaki nalog je imao jedinstvenu IP adresu, a grupa kreirana na platformi za komunikaciju Telegram imala je zadatak da koordiniše aktivnosti na TikToku. Nalozi i objave koji su promovisali kandidata nijesu bili označeni kao izborni sadržaj, što je nezakonito u Rumuniji. Uz to, rumunska obavještajna služba je takođe ocijenila da iza kampanje stoji veoma dobra kompanija za digitalni marketing, koja je znala kako da se zaobiđu pravila TikTok-a. U istom periodu Rumunija se suočila i sa preko 85.000 sajber napada koji su dolazili iz 33 zemlje sa ciljem da se ugrozi izborni proces.
Evropska unija je 5. decembra 2024. godine na osnovu Zakona o digitalnim uslugama (DSA) naredila društvenoj platformi TikTok da zamrzne sve podatke kako bi se sačuvali dokazi povezani sa stvarnim ili predvidivim sistemskim rizicima koje bi njegove usluge mogle predstavljati za izborne procese i građanski diskurs u Evropskoj uniji. TikTok je saopštio da je uklonio mrežu naloga koji su podržavali Đorđeskua, navodeći da su preduzeli mjere protiv dezinformacija i da je nakon toga, 17. decembra 2024. godine, Evropska unijapokrenula i zvaničnu istragu da li je TikTok prekršio Zakon o digitalnim uslugama jer nije spriječio rizike.
Zaključak
TikTok predstavlja ozbiljnu prijetnju za buduće izborne procese u Evropi, što je najbolje demonstrirano tokom nedavnih predsjedničkih izbora u Rumuniji. Kombinacija masovne upotrebe platforme, njenog algoritamskog favorizovanja sadržaja, kao i zloupotrebe za sprovođenje koordinisanih dezinformacionih kampanja, otvara prostor za manipulaciju javnim mnjenjem i ugrožavanje demokratskih procesa.Takve kampanje mogu direktno uticati na političke ishode koristeći mladu i uticaju sklonu publiku, dok slaba regulacija omogućava stranim akterima i propagandnim mašinerijama da nesmetano djeluju.
Poseban problem predstavlja nedostatak svijesti o tim prijetnjama u Crnoj Gori. Uprkos ubrzanom rastu korisnika TikToka u zemlji i potencijalu za zloupotrebu platforme u političke svrhe, institucije i društvo nisu adekvatno pripremljeni da odgovore na izazove digitalnog doba. Edukacija stanovništva, uspostavljanje regulatornih mehanizama i jačanje kapaciteta za praćenje digitalnih platformi ključni su koraci kako bi se smanjio rizik od destabilizacije izbornih procesa i očuvala demokratska stabilnost Crne Gore i regiona.
