Višedecenijski ostanak na čelu institucija nije rijetkost u Crnoj Gori. Dok se u mnogim evropskim državama rukovodioci mijenjaju nakon jednog ili dva mandata, u Crnoj Gori pojedini funkcioneri, sudije, sportski radnici i privrednici ostali su na vodećim pozicijama i po nekoliko decenija.
Apsolutni rekorder je kralj Nikola I Petrović, koji je Crnom Gorom vladao od 1860. do 1918. godine, odnosno punih 58 godina, što ga čini najdugovječnijim državnikom u istoriji zemlje.
Među savremenim funkcionerima najduži kontinuitet ima predsjednik Osnovnog suda u Kotoru Branko Vučković, koji tu funkciju obavlja više od 35 godina i jedan je od najdugovječnijih predsjednika nekog suda u regionu.
Milo Đukanović proveo je oko 31 godinu na najvišim državnim funkcijama, kao predsjednik Vlade i predsjednik Crne Gore, obilježivši politički život zemlje tokom više od tri decenije.
U sportu prednjači predsjednik Fudbalskog saveza Crne Gore Dejan Savićević, koji tu organizaciju vodi od 2001. godine, odnosno već 25 godina.
Na listi najdugovječnijih čelnika nalazi se i rektor Univerziteta Donja Gorica Veselin Vukotić, koji je na čelu te visokoškolske ustanove gotovo dvije decenije. Zanimljivo je da je dugovječnost karakteristična i za civilni sektor, iako se način izbora rukovodilaca razlikuje od državnih institucija. Izvršna direktorica Centra za građansko obrazovanje (CGO) Daliborka Uljarević vodi tu organizaciju od 2002. godine, dok je Tea Gorjanc Prelević na čelu Akcije za ljudska prava (HRA) od 2003. Interesantno je da su njih troje na čelu tih institucija, odnosna organizacija, praktično od osnivanja.
Tu je i generalni sekretar Unije slobodnih sindikata Crne Gore Srđa Keković, koji tu funkciju obavlja oko 18 godina.
Kada je riječ o istorijskim ličnostima, nezaobilazan je Blažo Jovanović, koji je od 1945. do 1962. godine, kroz funkcije predsjednika Vlade i predsjednika Skupštine, bio ključni politički lider Crne Gore.
Bivši predsjednik Crne Gore Filip Vujanović na toj funkciji proveo je 15 godina, dok je Velimir Mijušković isto toliko godina bio predsjednik Privredne komore Crne Gore.
Na listi su i bivša predsjednica Vrhovnog suda Vesna Medenica, koja je tom institucijom rukovodila 13 godina, kao i dugogodišnji predsjednik Skupštine Ranko Krivokapić, koji je tu funkciju obavljao od 2003. do 2016. godine.
Među najdugovječnijim rukovodiocima nalazi se i Branko Vujović, koji je 12 godina bio direktor Agencije za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost (EKIP).
Klinički psiholog i stručnjak za psihologiju komunikacije Radoje Cerović smatra da dugotrajni ostanak pojedinaca na čelu institucija govori više o sistemu nego o njima.
“Institucija je stabilna kada preživi odlazak čovjeka — kod nas je obrnuto, čovjek preživljava instituciju. To je definicija institucionalne slabosti, ne snage”, ocjenjuje Cerović.
On smatra da se korijeni takvog modela nalaze u vrijednosnim obrascima crnogorskog društva.
Pozivajući se na istraživanja holandskog sociologa Gerta Hofstedea, Cerović navodi da Crna Gora ima izrazito visok stepen distance moći i izbjegavanja neizvjesnosti, uz snažan kolektivizam.
“Hijerarhija se doživljava kao prirodna i moralno ispravna, neizvjesnost kao opasnost, a lojalnost grupi kao vrijednija od kompetencije. Ta kombinacija proizvodi tačno ono što gledamo: pozicija se ne shvata kao funkcija nego kao svojina”, kaže Cerović.
Prema njegovim riječima, takav obrazac traje decenijama.
“Forma se tri puta promijenila, suština možda nijednom – od plemenske organizacije, preko jednopartijskog sistema, do tranzicione partitokratije”, navodi on.
Cerović upozorava da takav sistem stvara samo privid meritokratije.
“Ako znanje i rezultat ne otvaraju vrata, ljudi racionalno prestaju da ulažu u znanje i počinju da ulažu u vezu. To je najskuplja stavka koju kao društvo plaćamo, a ne pojavljuje se ni u jednom budžetu”, smatra on.
Dodaje da upravo zbog toga mladi ljudi često odlaze iz zemlje.
“Kada je vrh zauzet dvadeset godina, racionalna kalkulacija dvadesetsedmogodišnjaka nije ‘sačekaću’, nego ‘otići ću’. Sistem tako sam sebi potvrđuje premisu da nema kadra”, ističe Cerović.
Kao jednostavan test funkcionalnosti institucije predlaže tri pitanja.
“Koga je taj rukovodilac osposobio da ga naslijedi? Po kojim mjerljivim kriterijumima se ocjenjuje? Šta bi se promijenilo ako sjutra ode? Ako je odgovor ‘nikoga’, ‘niko’ i ‘sve’, to nije kontinuitet, to je zavisnost”, poručuje Cerović.
Politikolog Aleksandar Ćuković smatra da višedecenijski ostanak istih ljudi na čelu institucija ostavlja duboke posljedice na političku kulturu i razvoj društva.
“Višedecenijski ostanak na vlasti ili rukovodećim pozicijama značajno oblikuje društvenu psihu stvarajući duboko toksičnu klimu konformizma koja razara svako društvo”, ocjenjuje Ćuković.
On smatra da dugotrajno obavljanje funkcija omogućava stvaranje mreže političke i ekonomske zavisnosti, zbog čega mladi i obrazovani ljudi sve manje vjeruju da mogu napredovati na osnovu znanja i rezultata.
“Kada mladi i obrazovani ljudi vide da decenijama iste strukture drže ključne poluge moći, razvija se apatija, što direktno podstiče odliv mozgova jer se perspektiva ne vidi unutar vlastitog sistema. U Crnoj Gori će se dogoditi egzodus ulaskom u Evropsku uniju ukoliko se nešto strateški i suštinski ne preduzme”, upozorava Ćuković.
Prema njegovim riječima, dugotrajni ostanak na rukovodećim pozicijama šalje poruku da odgovornost za loše upravljanje i korupciju praktično ne postoji.
“Višedecenijski mandati šalju poruku da odgovornost za neuspjehe, korupciju ili loše upravljanje ne postoji, čime se normalizuje kultura nekažnjivosti. Društvo se navikava na autokratske ili hibridne modele rukovođenja, pa svaka promjena izaziva strah i doživljava se kao tektonski poremećaj, umjesto kao redovan demokratski proces”, kaže on.
Ćuković odbacuje tvrdnje da dugotrajni mandati automatski znače stabilnost institucija.
“Stabilnost se ne smije miješati sa statusom kvo. Dok su lica na čelu institucija nepromjenjiva, same institucije ostaju slabe, neizgrađene i zavisne od političke volje. Ovi sistemi funkcionišu kao zatvorene političke oligarhije koje blokiraju ulazak novih, drugačijih ideja. Monopol na upravljanje guši tržište ideja”, ističe on.
Zaključuje da višedecenijski ostanak istih ljudi na rukovodećim funkcijama nije pokazatelj institucionalne snage.
“Višedecenijski ostanak istih ljudi na rukovodećim pozicijama u Crnoj Gori nije pokazatelj stabilnosti, već jasan simptom duboke institucionalne slabosti, deficita političke kulture i zarobljenosti društvenih resursa. Naša država pati od hroničnog nedostatka državničke misli. Ako Crna Gora ne bude gledala vijek unaprijed, ostaće zauvijek zarobljena u čekaonici koju su sagradili oni koji nikada nijesu ni kročili u sopstveni vijek”, poručio je Ćuković.
Pisac i kolumnista Đuro Radosavović smatra da višegodišnji ostanak na rukovodećim pozicijama u državnim institucijama često nema veze sa kvalitetom rada.
“Ako neko rukovodi u državnoj ustanovi duže od pet godina, to znači da ta osoba sigurno zna dobro da pliva. Prije svega u političkim mutnim vodama – snalazi se, prilagođava se strujama i drži glavu iznad vode”, kaže Radosavović.
On smatra da sposobni menadžeri mnogo češće odlaze u privatni sektor.
“Ko god je sposoban kao menadžer ili se pokazao kao tim lider, odmah ga nanjuše i sebi privuku privatnici i velike kompanije i brendovi. Rukovodioci u državnim firmama zaštićeni su kao bijeli medvjedi, ne moraju previše da rade, a imaju mnogo beneficija. Zato se drže noktima za funkcije”, navodi Radosavović.
Ocjenjuje da se očekivana smjena generacija nije dogodila.
“Nove generacije više zanima privatni sektor nego državni. Sve što se desi jeste smjena političkih partija na vlasti, pa novi dovode svoje ljude. Zato razvoj institucija ide presporo, jer su na ključna mjesta postavljeni podobni, a ne sposobni”, kaže on.
Podsjeća da se o meritokratiji govori godinama, ali da se ona u praksi još nije razvila.
“DPS je kritikovan zbog nepotizma, Zdravko Krivokapić najavljivao je meritokratiju, ali i dalje velika većina ljudi ne zna šta ta riječ znači, što jasno govori da meritokratiju još nijesmo ni dijelom primijenili”, zaključuje Radosavović.
Zanimljivo je da je dugovječnost karakteristična i za civilni sektor, iako se način izbora rukovodilaca razlikuje od državnih institucija.
Izvršna direktorica Centra za građansko obrazovanje (CGO) Daliborka Uljarević vodi tu organizaciju od 2002. godine, dok je Tea Gorjanc Prelević na čelu Akcije za ljudska prava (HRA) od 2003.
Za razliku od državnih organa, gdje su mandati propisani zakonom ili Ustavom, u nevladinim organizacijama trajanje rukovodećih funkcija uređuje se statutima samih organizacija, pa dugogodišnje vođenje ne predstavlja kršenje propisa, već odraz unutrašnje organizacije i povjerenja koje upravljačka tijela ukazuju rukovodstvu.
Izvor: RTCG
