Sadržaj
Politička mapa regiona značajno se promijenila tokom posljednje decenije. Prvi veliki preokret dogodio se u Sjevernoj Makedoniji 2016. godine, kada je poslije političke krize i masovnih protesta počeo kraj vladavine Nikole Gruevskog.
Desetogodišnju vladavinu Nikole Gruevskog obilježile su optužbe za korupciju, zloupotrebu državnih institucija, pritiske na medije i masovno prisluškivanje političkih protivnika.
Upravo je afera prisluškivanja, koja je izbila 2015. godine, pokrenula duboku političku krizu i talas protesta poznat kao „Šarena revolucija“. Gruevski je 2016. napustio premijersku funkciju, a njegova stranka naredne godine izgubila je vlast. On je 2018. pobjegao u Mađarsku, gdje je dobio politički azil, nakon što je u Sjevernoj Makedoniji osuđen na zatvorsku kaznu.
U Crnoj Gori, Milo Đukanović je decenijama bio dominantna politička figura, smjenjujući se na funkcijama premijera i predsjednika države. Njegovu vladavinu pratile su brojne optužbe za korupciju, klijentelizam i povezanost političkih i poslovnih elita, koje je odbacivao.
Prelomni trenutak dogodio se 2020. godine, kada je opozicija, nakon masovnih protesta zbog Zakona o slobodi vjeroispovesti i velike mobilizacije birača, uspjela da okonča tridesetogodišnju vlast DPS-a.
Konačni politički udarac Đukanović je doživeo 2023. godine, kada ga je Jakov Milatović ubjedljivo pobijedio u drugom krugu predsjedničkih izbora.
U Poljskoj je iste godine Pravo i pravda Jaroslava Kačinjskog osvojilo najviše glasova, ali je ostalo bez parlamentarne većine, što je omogućilo povratak Donalda Tuska na vlast.
Potom je došla 2026. godina, u kojoj su se dogodila dva velika politička preokreta.
U aprilu je Viktor Orban izgubio vlast poslije 16 uzastopnih godina na čelu mađarske vlade. Pobijedio ga je Peter Mađar, nekadašnji čovjek iz njegovog političkog okruženja, koji je izgradio novi pokret Tisa.
Samo šest mjeseci kasnije, 25. oktobra, Aleksandar Vučić priznao je poraz na vanrednim parlamentarnim izborima u Srbiji.
Prema podacima Republičke izborne komisije, Studentska lista osvojila je 52,7 odsto glasova, dok je koalicija okupljena oko Srpske napredne stranke dobila 39,2 odsto.
Time je okončana politička dominacija Vučića, koji je od 2014. bio premijer, a potom predsjednik Srbije, dok je SNS upravljao državom od 2012. godine.
Kako piše Rojters, pobjeda Studentske liste predstavljala je završnicu gotovo dvogodišnjih protesta pokrenutih nakon pada nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu, kada je poginulo 16 ljudi.
Za razliku od ranijih smjena vlasti u regionu, Orbana i Vučića nisu pobijedile tradicionalne opozicione stranke, već novi politički pokreti koji su okupili nezadovoljstvo korupcijom i načinom upravljanja institucijama.
Edi Rama pod pritiskom: Da li se srpski scenario seli u Albaniju?
Nakon odlaska Orbana i Vučića, albanski premijer Edi Rama i slovački premijer Robert Fico ostali su među najdugovečnijim liderima centralne i jugoistočne Evrope, piše bne IntelliNews u analizi „Last strongmen standing“, objavljenoj 27. oktobra.
Rama je na vlasti od septembra 2013. godine, a u maju 2025. osvojio je četvrti uzastopni mandat. Međutim, sada se suočava sa jednim od najozbiljnijih talasa nezadovoljstva tokom svoje vladavine.
Protesti u Albaniji počeli su 30. maja zbog planiranog luksuznog turističkog projekta u blizini zaštićenog područja Vjosa-Narta, povezanog sa investicionom kompanijom Affinity Partners Džareda Kušnera, zeta američkog predsednika Donalda Trampa.
Pokret, nazvan „Flamingo revolucija“, postepeno je prerastao u širi antivladin bunt, uz zahteve za ostavku premijera, tehničku vladu i nove izbore.
Novi talas demonstracija započeo je 13. oktobra, kada su na ulice izašli studenti nezadovoljni stanjem obrazovanja, korupcijom, nezaposlenošću i nedostatkom perspektive.
Kako navodi Rojters, protesti su zahvatili Tiranu i druge albanske gradove, a u više navrata došlo je do nasilnih sukoba demonstranata i policije. Demonstranti su bacali kamenice i molotovljeve koktele, dok je policija koristila suzavac i vodene topove.
Rama je odbio da podnese ostavku, ali je pokušao da smiri nezadovoljstvo pozivima na dijalog i promenama u administraciji.
Prema pisanju bne IntelliNews, do 23. oktobra više od 90 odsto visokih državnih funkcionera podnelo je ostavke na zahtev premijera. Rama je potom predložio i strože zakone o protestima.
Studenti protiv političkih elita
Jedna od ključnih sličnosti između Srbije i Albanije jeste nepoverenje mladih prema tradicionalnim političkim partijama.
Kako piše bne IntelliNews, albanski demonstranti ne zahtevaju samo odlazak Rame, već odbacuju i opoziciju koju predvodi bivši premijer Sali Beriša. Na protestima se čuje parola „Rama u zatvor, Beriša u zatvor“.
Sličan otklon od tradicionalne opozicije imao je studentski pokret u Srbiji, koji je na kraju uspeo da pobedi Vučića.
Rojters u analizi objavljenoj 28. oktobra navodi da se studentski protesti u Srbiji i Albaniji uklapaju u širi talas pobune generacije Z širom Evrope, od Francuske i Italije do Belgije.
Mladi protestuju zbog visokih troškova života, lošeg obrazovanja, korupcije i osećaja da političke elite ne slušaju njihove zahteve.
„Ako pitate studenta u Albaniji gde vidi svoju budućnost, svi će reći – van ove zemlje“, izjavila je za Rojters devetnaestogodišnja studentkinja arhitekture Džajk Kurti.
Može li Rama da doživi Vučićevu sudbinu?
Ipak, između Srbije i Albanije postoji važna razlika.
Vučić je nakon gotovo dve godine protesta izašao na vanredne izbore, na kojima je Studentska lista odnela pobedu. Rama, međutim, ima stabilnu parlamentarnu većinu, a naredni redovni izbori u Albaniji nisu predviđeni pre 2029. godine.
Kako ocenjuje bne IntelliNews, albanski demonstranti zato nemaju istu neposrednu priliku za smenu vlasti kakvu su imali studenti u Srbiji, osim ukoliko politička kriza ne dovede do prevremenih izbora.
Istovremeno, slovački premijer Robert Fico, koji je ukupno gotovo 13 godina proveo na vlasti, takođe se suočava sa demonstracijama. Za razliku od Rame, Fico je već jednom podneo ostavku pod pritiskom masovnih protesta, 2018. godine, ali se na vlast vratio 2023.
Pad Gruevskog, Đukanovića, Orbana i Vučića pokazuje da ni dugogodišnja dominacija političkih lidera ne garantuje njihov opstanak na vlasti.
U svim ovim slučajevima važnu ulogu imala je mobilizacija birača, a kako je ranije pisala Nova.rs, pozivajući se na analizu politikologa Aleksandra Ivkovića, promene vlasti često nisu bile posledica samo gubitka glasova vladajućih partija, već i znatno veće izlaznosti građana nezadovoljnih postojećim stanjem.
Izvor: Nova.rs
